هواشناسی خراسان شمالی
معرفی دستگاه

فهرست

تاریخچه هواشناسی جهان.. 3

ساختار سازمان جهانی هواشناسی... 6

تاریخچه هواشناسی در ایران.. 8

تاریخچه هواشناسی استان خراسان شمالی... 10

 

تاریخچه هواشناسی جهان

 انسان های اولیه از زمانی که جهت بدست آوردن غذا به شکار و سپس در حدود 10 هزار سال قبل به کشاورزی و دامپروری روی آوردند، به اهمیت آب و هوا واقف بودند و در قالب دانش بومی از آن استفاده می کردند. به عبارتی دیگر بشر به خاطر تاثیر غیر قابل انکار آب و هوا بر زندگی خود، بسیار زود هوا را شناخت اما رشد و پیشرفت این علم به صورت بسیار کند صورت گرفت.

انسان ها از همان ابتدا نسبت به اهمیت و تاثیر زیاد آب و هوا بر فعالیت های خود از قبیل شکار، کشاورزی، دامپروری، صید ماهی و کشتیرانی و حتی نبردهای آگاه بودند و اکثر مواقع رفتارجو ( اتمسفر) به عوامل ماوراء الطبیعه نسبت داده می شد. آب و هوا در اساطیر، اعتقادات، رسم و رسوم و دانش بومی بسیاری در ملل جهان جایگاه ویژه  ای به خود اختصاص داده است  ولیکن نخستین آثار مکتوب نسبتا علمی و غیر عامیانه در این خصوص توسط فلاسفه و دانشمندان یونان باستان به وجود آمد. ارسطو ( 384-322 قبل از میلاد) فیلسوف یونانی نخستین کتاب را در زمینه هواشناسی به رشته تحریر در آورد و تئوفراستوس ( 370-288  قبل از میلاد ) شاگرد ارسطو نیز به عنوان یکی از پدیدآورندگان هواشناسی به شمار می رود.

 تصویر 1 ) کتاب ارسطو با محتوایی پیرامون علوم جو  

هسیود ( Hesiod) 800 سال قبل از میلاد در اشعارش با نام ( کارها و روزها ) در مورد رابطه بین آب و هوا و بیماری سخن گفت. اما بقراط (460-370 قبل از میلاد ) نخستین پزشکی بود که تاثیرات آب و هوا و خاک را برانسان بررسی کرد. کتاب او تحت عنوان ( هواها، آب ها و مکان ها ) نخستین اثری است که به صورت مدون به تاثیرآب و هوا بر انسان پرداخته است.از صدها سال قبل از میلاد تاکنون دانشمندان بسیاری در خصوص شناخت آب و هوا و تاثیر آن بر زندگی انسان فعالیت داشته اند که بررسی فعالیت ها و خدمات آنها مجالی دیگر می طلبد تنها به ذکر این نکته اکتفا می گردد که دانشمندان ایرانی نیز در پیشرفت علم هواشناسی نقش مهمی داشته اند هرچند همانند سایر شاخه های علوم، نقش آن مغفول مانده است.

 کمال الدین فارسی ( 1318-1265 میلادی ) نخستین دانشمندی بود که به طور علمی به تفسیر و بررسی علل ایجاد رنگین کمان پرداخت.

دانشمندان بزرگ ایرانی در کتاب های خود به موضوع هواشناسی اشاره کرده اند. ابوریحان بیرونی در کتاب آثار الباقیه، ابوعلی سینا در کتاب دانشنامه علائی بخش طبیعات، اسفزاری خراسانی درکتاب آثار علوی، شهمردان بن ابی الخیر رازی در نزهت نامه علائی به موضوع آب و هوا پرداخته اند. دانشمندان ایرانی

سده پنجم هجری، ابوحاتم اسماعیل اسفزاری خراسانی برای نخستین بار در جهان پدیده های جوی و هواشناسی را به زبان فارسی در کتاب خود به نام آثار علوی گردآوری نموده است.

 

تصویر2 ) تعدادی از کتب و رساله های دانشمندان ایرانی شامل مضامینی مرتبط با علوم جو و هواشناسی

با وجود تلاش دانشمندان مختلف در بررسی و شناخت آب و هوا، تا پیش از اختراع ادوات و دستگاه های سنجش عناصر جوی، امکان بررسی کمی آب و هوا و انجام تحقیقات به روش علمی وجود نداشت. از اواخر قرن شانزدهم با اختراع دماسنج توسط گالیله، ایجاد سایر ادوات و دستگاه های سنجش جوی و انگاه تاسیس ایستگاه های جوی نیز آغاز گردید و بدین ترتیب امکان بررسی های کمی اتمسفر به روش علمی فراهم گردید ولی با وقوع رخدادهای حدی جوی و تلاش ناموفق دانشمندان جهت درک پدیده های هواشناسی، آنها دریافتند که به علت ماهیت جو و گستردگی پدیده های مرتبط با آن و عدم تقید آنها به مرزهای بین المللی، تبادل داده ها و اطلاعات بین ایستگاه های هواشناسی کشورهای مختلف امری اجتناب ناپذیر می باشد.

 

 تصویر 3 ) گالیله ، مخترع دماسنج

در سالهای قبل از 1853، کشتی های بازرگانی و ماهیگیری متعلق به شرکت های حمل و نقل اروپایی که در اقیانوس اطلس شمالی، دریای بالتیک و دریای نروژ رفت و آمد داشتند، در اثر طوفان های شدید و مه فصلی با حوادث مختلفی از جمله غرق شدن روبرو می شدند.

در سال 1853 کمیسیونی متشکل از نمایندگان کشورهای دریایی اروپایی در شهر بروکسل تشکیل گردید. در این کمیسیون شالوده یک برنامه صحیح بین المللی دیدبانی جوی تهیه و نخستین کنگره بین المللی هواشناسی از دوم تا شانزدهم سپتامبر 1873در وین تشکیل گردید. در سال 1878 با تشکیل مجمع هواشناسی با تعداد اعضاء قابل توجه که در کشور هلند تشکیل گردید، سازمانی تحت عنوان سازمان بین المللی هواشناسی ( IMO) [1] تشکیل گردید و اولین کنگره این سازمان در سال 1879 برگزار شد. با تاسیس سازمان بین المللی هواشناسی، کشورهای عضو مکلف به همکاری و اجرای برنامه های مشترک شدند و مبادلات جوی بین کشورها آغاز گردید.

تصویر 4) بایز بالوت ، اولین رئیس سازمان هواشناسی بین المللی

در سال های جنگ جهانی اول این همکاری ها برای مدتی قطع شد و وقوع جنگ جهانی دوم در پاییز 1939 باردیگر وظایف سازمان بین المللی هواشناسی را تحت تاثیر قرار داد. در سال1946 با تشکیل اجلاس لندن، مسائل فنی هواشناسی به صورت جدی مورد بررسی قرار گرفت و زبان بین المللی و مشترک بین هواشناسان ( کدهای 5 رقمی ) ایجاد گردید. در ماه آگوست 1947 قریب 10 کمیسیون فنی و 6 کمیسیون ناحیه ای در تورنتوی کانادا تشکیل گردید و این کمیسیون ها مقدمه برگزاری کنگره واشنگتن بود.

در سال 1947 قرارداد هواشناسی جهانی بین کشورها در واشنگتن منعقد گردید و سازمان بین المللی هواشناسی به سازمان جهانی هواشناسی (WMO) [2] تبدیل گردید. در 20 دسامبر 1951 سازمان جهانی هواشناسی به عنوان یکی از سازمان های تخصصی به عضویت سازمان ملل متحد درآمد درحالی که مشخصه مهم آن در مقایسه با سایر سازمان های عضور سازمان ملل متحد، دارابودن 73 سال سابقه همکاری های بین المللی بود.

ساختار سازمان جهانی هواشناسی

ساختارسازمانی سازمان جهانی هواشناسی شامل 4 بخش زیر می باشد :

الف - کنگره

ب - کمیته اجرایی

ج مجمع ششگانه منطقه ای

د کمیسیون های هشت گانه

الف ) کنگره

کنگره عالی ترین بخش سازمان جهانی هواشناسی می باشد که هر 4 سال یک بار با گرد هم آیی اعضا وظایف ذیل را انجام می  دهند.

تعیین سیاست های کلی جهت اجرای اهداف سازمان، تصویب طرح های بلندمدت، رسیدگی به بودجه سازمان، اتخاذ قوانین و مقررات فنی، انتخاب رئیس و معاونین سازمان و اعضا کمیته اجرایی و انتصاب دبیر کل سازمان.

تصمیمات اتخاذ شده توسط کنگره جهت اجر به کمیته اجرایی ابلاغ می گردد.

ب) کمیته اجرایی

کمیته اجرایی بخش اجرایی سازمان محسوب گردیده و وظیفه آن ایجاد همکاری در زمینه اجرای برنامه های سازمان و استفاده از منابع مالی در راستای تصمیمات کنگره می باشد. کمیته اجرایی از 37 نفر از روسای سازمان های هواشناسی کشورهای عضو ( 18 نفر رئیس و معاونین سازمان، روسای مجامع شش گانه و 9 نفر دیگر اعضا ) تشکیل گردیده است که حداقل سالی یک بار جهت اجرایی نمودن برنامه های مصوب کنگره و مرور فعالیت های سازمان تشکیل جلسه می دهد. کنگره با مجامع شش گانه منطقه ای و کمیسیون های فنی همکاری و هماهنگی دارد.

ج ) مجامع شش گانه منطقه ای

مجامع شش گانه منطقه ای از مناطق ( قاره های آفریقا، آسیا، آمریکای جنوبی، شمالی، مرکزی و کاراییب، اروپا، جنوب غربی اقیانوس آرام ( اقیانوسیه ) شامل اعضاء مناطق مذکور می باشد که وظیفه آنان همکاری در زمینه فعالیت های هواشناسی، آبشناسی مناطق مذکور بوده و هر 2 سال و یا حداکثر 4 سال یک بار تشکیل جلسه می دهند و مشکلات مناطق خود را بررسی می نمایند.

 

د ) کمیسیون های هشت گانه

کمیسیون های فنی هشت گانه از کارشناسان منتخب کشورهای عضو تشکیل یافته است که در زمینه های تخصصی مسائل مربوطه را مورد نقد، بحث و بررسی کارشناسانه قرار می دهند.کارشناسان مذکور کلیه امور و نیازمندی های علمی و فنی هواشناسی در تخصص های ذیل را بررسی و هدایت می کنند. تعیین جلسات کمیسیون ها به عهده روسای کمیسیون و منوط به موافقت دبیر کل سازمان جهانی هواشناسی می باشد. کمیسیون های فنی نتایج مطالعات خود را به صورت توصیه و پیشنهاد به کنگره و کمیته اجرایی ارائه می نمایند. هرکمیسیون در جلسات دوره ای رئیس، معاون و کارشناسان مربوطه را انتخاب می نماید. رئیس هر کمیسیون فنی می تواند در جلسات کنگره و یا کمیته اجرایی بدون حق رای شرکت نماید.

اسامی کمیسیون های  هشت گانه به شرح ذیل می باشد :

- کمیسیون علوم جوی (  CAS( Commission for atmospheric Science)

- کمیسیون ادوات و روش های دیدبانی CIMO(Commission for Instruments and Methods of Observation )

- کمیسیون هواشناسی هوانوردی CAeM( Commission for Aeronautical Meteorology )

- کمیسیون آبشناسی CHY  ( Commission for Hydrology)

- کمیسیون سیستم های اصلی CBS( Commission for Basic System)

- کمیسیون هواشناسی کشاورزی CAgM( Commission for Agricultural Meteorology)

- کمیسیون اقلیم شناسی CCL( Commission for Climatology)

- کمیسیون هواشناسی دریایی و اقیانوس شناسی

 JCOMM ( Joint Technical Commission for Oceanography and Marine Meteorology)

 

تصویر5) ساختمان سازمان جهانی هواشناسی

تاریخچه هواشناسی در ایران

همان گونه که قبلا نیز ذکر گردید،دانشمندان ایرانی همچون ابوریحان بیرونی، زکریای رازی، ابو علی سینا، اسفزاری خراسانی، شهمردان بن ابی الخیر رازی، حکیم عمرخیام، انوری ابیوردی ( شاعر ) از سالیان دور در آثار خود به مطالعه آب و هوا و تاثیرات آن بر انسان ها و گیاهان و... پرداخته اند ولیکن مطالعه و بررسی اتمسفر به روش علمی مستلزم اندازه گیری عناصر جوی توسط دستگاه های سنجش گر در ایستگاه های هواشناسی می باشد که پس از تاسیس ایستگاه های هواشناسی در سطح کشور آغاز گردید. لازم به ذکر است که در ابتدای امر، حسب نیاز بخش های مختلف  از قبیل : سازمان هواپیمایی، نیروی هوایی ارتش، وزارت کشاورزی ( بنگاه مستقل آبیاری ) ایستگاه های هواشناسی به صورت غیرمتمرکز تاسیس و مورد استفاده قرار می گرفت و سازمان هواشناسی کشور هنوز تاسیس نگردیده بود. نخستین ایستگاه هواشناسی در سطح کشور در اولین مدرسه برزگران ( محل فعلی دانشکده کشاورزی کرج ) در سال 1298 و چند سال قبل از آن در سفارت خانه انگلستان در تهران و نقاط استخراج نفت جنوب آغاز به کارنمود. در سال 1308 با تاسیس مدرسه عالی فلاحت در محل سابق مدرسه برزگران، ایستگاه مجهزتری تاسیس گردید و آموزش هواشناسی و تربیت گروهی از دیدبانان توسط مدرسان فرانسوی انجام شد. به تدریج در اثر نیاز شدید بخش های کشاورزی و آبیاری، تعداد ایستگاه دیگر نیز، برحسب ضرورت در نقاط مختلف کشور تاسیس کردند که مسئولیت آن، با بنگاه مستقل آبیاری، وابسته به وزارت کشاورزی وقت بود.

بعد از جنگ جهانی دوم، نیروهای متفقین، برای سلامت پرواز هواپیماها واحد کوچک هواشناسی دایر کردند که نیازهای هواشناسی بخش هواپیمایی آنها را تامین می کرد و از طرف دیگر هواپیمایی کشوری نیز به علت نیاز به اطلاعات جوی در فرودگاه های کشور، اقدام به تاسیس ایستگاه های هواشناسی کرد.بدین ترتیب به علت نیاز روز افزون و شدید برنامه ریزان و سازمان های مختلف به اطلاعات آب و هوایی و عدم هماهنگی در تاسیس ایستگاه های هواشناسی ایجاد سازمانی مستقل   دراین خصوص  امری اجتناب ناپذیر می نمود لذا در اسفندماه 1337 قانون استقلال هواشناسی و تشکیل اداره کل هواشناسی به تصویب رسید و با تخصیص بودجه مستقل در سال 1338، اداره کل هواشناسی کشور وابسته به وزارت راه تاسیس گردید. از آقای دکتر محمد حسن گنجی به عنوان موسس سازمان هواشناسی کشور نام برده می شود. ایشان به عنوان نخستین رئیس سازمان هواشناسی خدمات ارزنده و قابل توجهی را انجام دادند که دو مورد مهم آن تاسیس سازمان مستقل هواشناسی و همچنین پیوستن ایران به سازمان جهانی هواشناسی ( WMO) به عنوان یکصد و سومین کشور عضو بود سازمان هواشناسی کشور در زمان پیش از انقلاب ابتدا تحت نظر وزارت راه و سپس وزارت جنگ بود و پس از پیروزی انقلاب  اسلامی  مجددا  جزو سازمان های تحت نظارت وزارت راه قرار گرفت. این سازمان در 31 خرداد سال 1390 با رای مجلس دهم  و تایید شورای نگهبان با ادغام وزارت راه و ترابری و وزارت مسکن و شهرسازی جزء سازمان های متبوع وزارت راه و شهرسازی قرار گرفت.

درحال حاضر سازمان هواشناسی کشور  یکی از تخصصی ترین سازمان های دولتی کشور محسوب می گردد. وظیفه اصلی سازمان هواشناسی کشور تامین اهداف ملی و بین المللی، حفاظت از جان و مال مردم در مقابل مخاطرات مرتبط با آب، هوا و اقلیم می باشد. تحقیق و شناخت کامل اتمسفر و کلیه پدیده های جوی  و  جمع آوری،تنظیم و تجزیه و تحلیل اطلاعات و آمار های هواشناسی و ارائه و کشف نتایج حاصله به منظور کمک به برنامه ریزی، پیشرفت و افزایش بازدهی موثر در فعالیت های کشاورزی، دامپروری، آب، آبیاری، مخازن آب های زیرزمینی، آب های سطحی، شهرسازی، سدسازی، تامین انرژی، تاسیسات شهری، آبرسانی، سلامتی و بهبود ارتباطات هوایی، دریایی،زمینی و مطالعات محیط زیست و سایر فعالیت های دریایی، آلودگی هوا، تعدیل وضع هوا و غیره از مهمترین کاربردهای هواشناسی می باشد.

 

تاریخچه هواشناسی استان خراسان شمالی

با توجه  به ضرورت و نیاز بکارگیری آمار و اطلاعات هواشناسی در امور زیربنایی، کشاورزی و...، ایستگاه هواشناسی بجنورد در سال 1356 تاسیس گردید. شروع کار داده  برداری اطلاعات هواشناسی در خیابان قیام واقع در مرکز شهر آغاز و مدتی هم در خیابان 17 شهریور  نیز داده برداری انجام شد.

پس از آن و بنا به تعریف استاندارد سازمان جهانی هواشناسی برای فعالیت مناسب  ایستگاه سینوپتیک ( همدیدی) و دور از موانع طبیعی و مصنوعی ( ساختمان های مسکونی ) در سال 1364، اداره هواشناسی بجنورد به صورت استاندارد در مکانی خارج از شهر واقع در ابتدای جاده گرگان با مختصات جغرافیایی 57 درجه و 19 دقیقه شرقی و  عرض جغرافیایی   37 درجه و 28 دقیقه  شمالی و ارتفاع آزاد 1019 متر، انتقال و ساختمان این مرکز احداث گردید.

تصویر6 ) اداره کل هواشناسی خراسان شمالی
 

در سال های اولیه ارتباط مخابراتی ایستگاه هواشناسی بجنورد به وسیله دستگاه بیسیم (SSB) انجام می گرفت و به تدریج با پیشرفت تکنولوژی و برقراری خطوط تلکس، از دهه 70، ایستگاه به رایانه و خط تلکس تجهیز و از طریق این بستر ارتباطی، اطلاعات هواشناسی مخابره و پس از آن، استفاده از خطوط پرسرعت اینترنت، VPN، VSATو MPLS  مخابره اطلاعات هواشناسی را  با سرعت بیشتر و در سطوح گسترده تر به انجام می رساند.

ایستگاه هواشناسی بجنورد بر اساس تقسیمات هواشناسی جهانی یک ایستگاه بین المللی محسوب شده و اطلاعات  آن در ترسیم نقشه های جهانی مورد استفاده قرار می گیرد.

پس از تاسیس استان خراسان شمالی و تفکیک آن از استان خراسان بزرگ در سال 1384، اداره کل هواشناسی خراسان شمالی در محل اداره هواشناسی بجنورد شروع به فعالیت نموده و پس از تخصیص اعتبار ساختمان فنی احداث شد.

ساختمان های در دست احداث ( قبل از شکل گیری استان خراسان شمالی ) ادارات هواشناسی شهرستان های اسفراین و جاجرم و همچنین ساختمان ایستگاه فرودگاهی، در سال 1385 افتتاح و به بهره برداری رسید. ایستگاه های خودکار در شهرستان های شیروان و فاروج که قبل از سال 1385 نصب شده و داده برداری انجام می گرفت ساختمان اداری آن در سال 1390 افتتاح و به بهره برداری رسید.

در حال حاضر استان خراسان شمالی دارای یک ایستگاه هواشناسی سینوپتیک فرودگاهی در مرکز استان و 6 ایستگاه هواشناسی سینوپتیک تکمیلی در مراکز شهرستان های مانه و سملقان، راز و جرگلان، جاجرم، اسفراین، شیروان و فاروج می باشد.

 
تصویر7 ) اداره هواشناسی سینوپتیک شهرستان اسفراین
 
 

تصویر8 ) اداره هواشناسی سینوپتیک شهرستان جاجرم

 

 تصویر9) اداره هواشناسی سینوپتیک شهرستان شیروان

 
تصویر10 ) اداره هواشناسی سینوپتیک شهرستان فاروج
 

تصویر11 ) اداره هواشناسی سینوپتیک فرودگاهی بجنورد

 
تصویر12 ) اداره هواشناسی سینوپتیک شهرستان مانه و سملقان
 

همچنین استان دارای 13 ایستگاه اقلیم شناسی به شرح جدول ذیل می باشد :

نام شهرستان

محل ایستگاه

شهرستان مانه و سملقان

 

مهمانک

پیش قلعه

راز و جرگلان

یکه سعود

تنگه ترکمن

جاجرم

شوقان

سنخواست

گرمه

رباط قره بیل

دشت

اسفراین

صفی آباد

اسماعیل آباد

شیروان

کوسه

بجنورد

سیساب

گیفان

  

تصویر13 ) نمایی از  ایستگاه اقلیم شناسی

 

 و نیز تعداد 114 ایستگاه های بارانسنجی در شبکه هواشناسی استان فعالیت دارند.

 

تصویر14 ) نمایی از ایستگاه  بارانسنج خودکار

 
تصویر15) نمایی از ایستگاه  بارانسنج سنتی
 

در سال 1386 ایستگاه هواشناسی سیار شامل سیستم آنتن مخابراتی VSAT نصب شده بر روی خودروی پیکاپ که دارای قابلیت نصب ایستگاه خودکارهواشناسی بوده، مورد بهره برداری قرارگرفت.

در سال 1387 سیستم sodar  (دومین نمونه از ایستگاه های ویژه در سطح کشور است که تغییرات باد در لایه های مختلف ستون فوقانی رانشان می دهد) در ایستگاه هواشناسی فرودگاهی بجنورد راه اندازی گردید.

تصویر 16 ) نمایی از سیتم سودار

 

همچنین در همین سال تجهیزات ماهواره ای pc winsat  (پنجمین سری از دستگاه های کشور در کشور که امکان دریافت تصاویر ماهواره ای و نقشه های مورد نیاز بخش پیش بینی را دریافت می کند) در اداره کل هواشناسی راه اندازی گردید.

در سال 1388 اولین ایستگاه جاده ای استان در گردنه امین الله ودر سال 1391 دو ایستگاه جاده ای دیگر در چمن بید و اسدلی که جزء56 ایستگاه برخط جاده ای است، همزمان در کل کشور توسط وزیر راه و شهروسازی و ریاست سازمان هواشناسی کشور در استان مورد بهره برداری قرار گرفت.

 

تصویر 17) نمایی از ایستگاه هواشناسی جاده ای

 
 

تصویر 18 ) موقعیت جغرافیایی ایستگاه های هواشناسی استان خراسان شمالی

با توجه به اینکه سازمان هواشناسی یک سازمان تخصصی و پژوهشی می باشد و از کارشناسان و نیروهای متخصص استفاده می کند، این اداره کل نیز همکاری با مراکز دانشگاهی و تحقیقاتی را سرلوحه کار خود قرار داده و با دانشگاه های مختلف ارتباط نزدیکی دارد. از جمله می توان انعقاد تفاهم نامه ها، نصب ایستگاه های هواشناسی آموزشی، و نیز ارائه اطلاعات هواشناسی به دانشجویان اشاره کرد. همچنین برگزاری جلسات آموزشی برای دبیران مقطع متوسظه و نیز برگزاری مسابقات دانش آموزی از جمله فعالیت های مشترک با اداره کل آموزش و پرورش استان می باشد، علاوه بر این حسب اعلام نیاز سایر دستگاه ها برنامه های مشترکی به طور پیوسته به انجام می رسد.

 

تصویر19 ) بازدید گروه آموزشی  فیزیک و آزمایشگاه  استان از هواشناسی استان، آذر1400

 

تصویر 20 ) جلسه اهدای جوایز منتخبین مسابقه دانش آموزی تغییراقلیم و روش های سازگاری با آن، خرداد 1401

 

توسعه ی هواشناسی کاربردی در سطح استان که با نگرش و جدیت خاص از سال 1397 وارد فاز جدیدی شده است ارتباط بین دستگاه های اجرایی استان، مجموعه اداره کل هواشناسی و بهره برداران را بیش از پیش تقویت نموده و موجب ارائه خدمات بیشتری شده است.

 

 
تصویر  21 ) جلسات هم اندیشی هواشناسی کاربردی با سایر دستگاه های اجرایی استان در سطوح استانی و شهرستانی


[1] - IMO: International Meteorological Organization

[2]- WMO : World  Meteorological  Organization

تاریخ به روز رسانی:
1401/08/02
تعداد بازدید:
6541